Στον Ηπειρώτη φίλο Αχιλλέα!
Τρεις χιλιάδες και πλειότερες πανηγυστιράδες τήραε κανένας σκορπισμένες ανάμεσα στ' ανοιχτά ρεπιθέμελα των παλαιών χτιρίων [...]. Κ' είχεν ολομπροστά του ο παρατηρητής σχεδόν όλες τες ενδυμασίες κι όλες τες φυσιογνωμίες των λαών της Ηπείρου. [...]. Κι έβλεπες τους Γιαννιώτες και τους Πρεβεζάνους [...], τους Αρτινούς, τους Σουλιώτες και τους Αρβανιτάδες [...], τους Λιάπηδες [...] και τότε Τσάμηδες [...],του Πίνδου τους λαούς [...], της Κόνιτσας και του Δελβίνου.
Δημήτρης Χατζής, Γιώργος Κοτζιούλας, Βασίλης Νιτσιάκος (και τους τρεις τους έχει φιλοξενήσει το μικρό αυτό ιστολόγιο). Και τώρα με καθυστέρηση, Κώστας Κρυστάλλης. Καθυστέρηση, δις χρονολογική. Γιατί από τη μία είναι ο πιο παλιός Ηπειρώτης που γεννήθηκε κι έγραψε για τον τόπο από τους τρεις, κι απ' την άλλη γιατί καθυστέρησα τόσο πολύ να τον ανακαλύψω. Τα αδιάβαστα βιβλία μπορεί να περιμένουν τη σειρά τους στις βιβλιοθήκες με τα "προσεχώς", που αυτή η στιγμή μπορεί και να μην έρθει πότε, μπορεί όμως να έρθει και το επόμενο λεπτό. Αλλά όταν έρθει σίγουρα η στιγμή είναι αυτή! Και τότε αποκτούν μεγαλύτερη αξία! Έτσι κι ο Κρυστάλλης. Ο θησαυρός του Ηπειρώτη ποιητή και πεζογράφου! Και ήρθε σαν συμπλήρωμα στο χρόνο, στον πίσω από τον αιώνα που έγραψαν ο τόσο σπουδαίος διανοούμενος, κριτικός, μαχητής του ΔΣΕ, πεζογράφος αλλά ολιγογράφος, Δημήτρης Χατζής, ο μεγάλος και με τεράστιο έργο ποιητής, πεζογράφος, μεταφραστής, διορθωτής, πολύγλωσσος, αντάρτης του ΕΛΑΣ, παρά την αρρώστια που τον ταλαιπωρούσε δεκαετίες, Γιώργος Κοτζιούλας και ο σπουδαίος εν ζωή Βασίλης Νιτσιάκος που με την αγάπη του για τον τόπο, μας δίνει ένα πιο σύγχρονο πανόραμα.
Αλλά του Κρυστάλλη (1868-1894) το ηπειρωτικό πανόραμα είναι ένα όνειρο σε αυτές τις "αναμνήσεις" του τόσο νεαρού αυτού γραφιά. Περιγραφές, η αγωνία της λευτεριάς, ο κλέφτης και πρόδρομος του 1821 Κατσαντώνης, αυτός ο αετός των βουνών, τα έθιμα, ο βαρύς καιρός και η ανάσταση της άνοιξης, τα ζώα, οι φλογέρες στα διάσελα, οι χοροί και τα τραγούδια, οι χιλιάδες πανηγυριστές με τις πολύχρωμες φορεσιές που ζώναν τα πανηγύρια, η σκληρή ζωή, οι χαρές και οι λύπες, οι βουνοκορφές που ακουμπούν τον ουρανό και οι ρίζες τους που βαστούν όλο αυτό το βάρος, στο βάθος τα νερά της θάλασσας των Κορφών, το Πάσχα και η Πρωτομαγιά. Μια μαγεία του τόπου του και της γλώσσας που βγήκε από την πένα του που τη βούτηξε τόσο βαθιά μέσα του. Ένα πανόραμα που νιώθεις ότι το παρακολουθείς από την κορυφή του Πίνδου...
Από την κορυφή του Περιστεριού, έχει κανείς μπροστά του δύο αδερφωμένες χώρες ακέριες. Η λεκάνη της Θεσσαλίας ανοίγεται [...], περιφραγμένη ολόγυρα απ' τ' αραδιαστά βουνά των Χασίων, του Ολύμπου, του Κισσάβου, της Ζαγοράς, της Γκούρας, των Αγράφων και τ' Ασπροπόταμου, που οι κορφές του μόλις σημαδεύονταν στα σύνορα τ' ουρανού γαλάζιες.
Απ' την άλλη μεριά, ζερβιά προβάλλει η Ήπειρος, μακρουλή, ορεινή και τραχιά, με λίγους και στενούς κάμπους κάπου κάπου με ποτάμια πολλά κι ολοκρέμαστα, με λόγγια απάτητα, παρθένα, με φοβερά πλήθοα βουνών, αδιάκοπα συγκρατούμενα, απόκρημνα, πολυπλεγμένα και πολύμορφα, που οι πολλές κι άγριες κορφές, χιονισμένες, φτάνουν ως τα σύννεφα πάνω, τα πόδια κάτω στυλώνονται σαν πόδια γιγάντων στη γη, κι οι άκρες βυθίζονται στα γαλάζια νερά του πελάου της Πάργας και του κόλπου της Πρέβεζας και της Άρτας.
Τα πλάγια γράμματα είναι αποσπάσματα από το βιβλίο.